Monthly Archives: Νοέμβριος 2012

Δώδεκα θέσεις πάνω στην ανοιχτή κοινωνία

  1. Ασφαλώς είναι λίγοι, σήμερα, που θα αμφισβητήσουν τη σκοπιμότητα και την αξία της ανοιχτής κοινωνίας, με τη γενικότερη έννοια των δημοκρατικών θεσμών και του κοινοβουλευτισμού. Η έννοια της ανοιχτής κοινωνίας, όμως, θέτει ένα σημαντικό μεταπολιτικό πρόβλημα που είναι οι προϋποθέσεις της, οι οποίες είναι όχι μόνο θεσμικές, αλλά κοινωνικές, οικονομικές, πολιτισμικές, ακόμη και γνωστικές – σχετικές με τη γνώση, και τα επακόλουθά της σε μια κοινωνία.
  2. Αντίθετα από ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν, η ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας έχει μεγάλη πέραση παντού. Για μεγάλο μέρος του κοινού, όμως, το νόημά της παραμένει ασαφές. Μοιάζει να είναι κάτι ακαθόριστα ωφέλιμο, ίσως ένας απώτερος στόχος της κοινωνίας μας, αλλά τι ακριβώς είναι, λίγοι φαίνεται να γνωρίζουν. Τουλάχιστον αυτή την εντύπωση μπορεί να αποκομίσει κανείς από μια σύντομη επίσκεψη στις αναφορές σ’ αυτήν την έννοια στο διαδίκτυο.
  3. Η ανοιχτή κοινωνία, ασφαλώς, όπως όλοι γνωρίζουν, υπάρχει μόνο σε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία, στην οποία αναγνωρίζονται τα ατομικά δικαιώματα. Αυτή είναι μια αναγκαία, όχι όμως επαρκής συνθήκη για την ύπαρξη και ανάπτυξη της ανοιχτής κοινωνίας.
  4. Η ανοιχτή κοινωνία εκφράζει επίσης τον ανοιχτό χαρακτήρα του πολιτισμού μας,  ως μέρος ενός παγκόσμιου πολιτισμού. Η επανάσταση στις επικοινωνίες και η αυξανόμενη συναίσθηση ότι ζούμε μέσα σε έναν ανοιχτό παγκόσμιο χώρο, οδηγούν στη βαθμιαία υπέρβαση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων και των προκαταλήψεων  που κυριαρχούσαν στον κόσμο των κλειστών κοινωνιών. Οι αξίες της νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού είναι συνυφασμένες με την ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας η οποία, παρά τις αντιδράσεις του κόσμου της κλειστής κοινωνίας – σε όλες του τις μορφές – έχει αποκτήσει νέα δυναμική σήμερα.
  5. Η κοινωνία αυτή είναι ακηδεμόνευτη και συγχρόνως επισφαλής. Δεν είναι μια ιδανική κατάσταση στην οποία στοχεύουμε. Αντίθετα, αντιμετωπίζει προβλήματα και ατέλειες. Ούτε βρίσκει πάντα ιδανικές λύσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζει. Βρίσκει, όμως, τρόπους να ελαχιστοποιείται το κόστος επανόρθωσης λαθών στην επίλυση των προβλημάτων της. Και αυτό γίνεται από τη στιγμή που κατοχυρώνεται η δυνατότητα της κριτικής στους θεσμούς της και αναγνωρίζεται η ανάγκη της στις παραδόσεις και τον πολιτισμό της.
  6. Φυσικά αυτό σημαίνει ότι τα μέλη της κοινωνίας έχουν επάρκεια γνώσης, δηλαδή γενική παιδεία, καθώς και έγκυρη ενημέρωση για τα τρέχοντα. Προϋποτίθεται, επομένως, η ύπαρξη μιας ιδιαίτερης σχέσης μεταξύ θεσμών και γνώσης, κοινωνίας και επιστήμης.
  7. Γι αυτό και από γνωστική άποψη η ανοιχτή κοινωνία πρέπει να νοηθεί ως ένα φόρουμ δημόσιας εξέτασης προτεινομένων λύσεων σε πρακτικά και θεωρητικά προβλήματα. Η δυνατότητα αυτή, όμως, παρέχεται μόνο όταν επικρατεί ένα ορισμένο πνευματικό ήθος που σέβεται την αλήθεια, και που την τοποθετεί πάνω από άλλες σκοπιμότητες.
  8. Αν επρόκειτο να διατυπώσουμε συνοπτικά τις προϋποθέσεις της ανοιχτής κοινωνίας, αυτές είναι η υποχρέωση λογοδοσίας (accountability), η οποία συνδέεται με την ελεγξιμότητα και διαφάνεια στη λήψη πολιτικών αποφάσεων, η νομοκρατία, δηλαδή, η κυριαρχία του δικαίου (rule of law), η αναγνώριση και κατοχύρωση ατομικών δικαιωμάτων των πολιτών, δηλαδή, αναγνώριση, διαφύλαξη και προστασία ενός ηθικού χώρου έξω από το κράτος που είναι απαραβίαστος και η λειτουργία της αλήθειας ως ρυθμιστικής αρχής στην κοινωνία.
  9. Αν λάβουμε όλα αυτά σοβαρά υπόψη θα διαπιστώσουμε την ανεπάρκεια της ανοιχτής κοινωνίας στην Ελλάδαπράγμα που συμβάλλει στη χαμηλή ποιότητα της δημοκρατίας στη χώρα μας. Η ανεπάρκεια της ανοιχτής κοινωνίας στη χώρα μας εμφανίζεται  και μέσα από εκδηλώσεις ιδεολογικού φανατισμού, ξενοφοβίας, νεοφοβίας, παγκοσμιοφοβίας , και γενικότερα με την παλινδρόμηση σε προ-νεωτερικές ή προ-δημοκρατικές μορφές σκέψης και δράσης.
  10. Πολλά από αυτά καταγγέλλονται από πνευματικούς ανθρώπους στη χώρα μας, εδώ και πολλά χρόνια. Οι περισσότεροι, όμως από αυτούς έχουν επιλέξει να διακονούν την ιδεολογική κοινότητα στην οποία ανήκουν και όχι την αλήθεια την οποία είναι ταγμένοι από το λειτούργημά τους να υπηρετούν. Αυτό συνδέεται και μια διάχυτη τάση να ακυρώνεται ο ρόλος της αλήθειας ως ρυθμιστικής αρχής σε όλα τα πεδία της δημόσιας ζωής, δηλαδή, εκείνα που καλύπτει η πολιτική δραστηριότητα, η δημόσια διοίκηση, η σχέση πολίτη-κράτους η δημοσιογραφική επαγγελία, η σχολική και πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
  11. Σ’ αυτά πρέπει να προστεθεί ο κρατικός γιγαντισμός σε συνδυασμό με την αδιαφάνεια στη λήψη αποφάσεων, που νοθεύουν το νόημα της δημοκρατίας, εφόσον έχουν ως επακόλουθα τη διαφθορά σε μεγάλη κλίμακα και τη διαπλοκή μεταξύ κρατικών λειτουργών και μεγάλων ιδιωτικών και κορπορατιστικών συμφερόντων. Με δεδομένο το  πανίσχυρο και παναρμόδιο κράτος, οι πολίτες επαφίενται στον κρατικό πατερναλισμό αναζητώντας την προστασία και την επιλεκτική εύνοια προς κοινωνικές ομάδες, ενισχύοντας έτσι το κράτος-Λεβιάθαν. Η ενότητα της κοινωνίας εκφράζεται μέσα από παραδοσιακά στερεότυπα και όχι μέσα από τον πλουραλισμό,  που είναι ίδιον του πολιτισμού της νεωτερικότητας.
  12. Αυτές οι διαπιστώσεις αναφέρονται σε συγκεκριμένα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα,  σε σοβαρές ανεπάρκειες της κοινωνίας μας. Δεν την χαρακτηρίζουν, όμως, ως κλειστή. Η ελληνική κοινωνία είναι εύρωστη και βιώσιμη και σήμερα όλες οι εύρωστες και βιώσιμες κοινωνίες είναι ανοιχτές. Πέρα από οποιαδήποτε εθνική και πολιτιστική αυταρέσκεια, η Ελλάδα είναι ανοιχτή κοινωνία και γι αυτό έχει τη δυνατότητα να αναγνωρίσει και να ξεπεράσει τα προβλήματα που αυτή αντιμετωπίζει. Αρκεί να συνειδητοποιείται η ανάγκη εντοπισμού αυτών των προβλημάτων, και να καταβληθεί η δέουσα προσπάθεια επίλυσής τους, υπερνικώντας τις αντιδράσεις των εχθρών της ανοιχτής κοινωνίας, οι οποίοι συνεχίζουν να υφίστανται.

    Δημήτρης Δημητράκος

Σχολιάστε

Filed under Uncategorized